“Avqustun 31-i Bişkek üçün adi gün deyildi. Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının 25 illiyinə həsr olunmuş sammiti, Qırğızıstanın müstəqilliyinin 35-ci ildönümü və VI Dünya Köçəri Oyunlarının açılışı, üç fərqli miqyaslı hadisə eyni şəhərdə, üst-üstə düşdü. Prezident İlham Əliyevin bu simvolik sıxlıqdan optimal istifadə etməsi, bir günün içində dörd fərqli formatda çox sayda liderlə təmasa çıxması, təsadüfi proqram deyil, hesablanmış diplomatik strategiyanın nümunəsidir”. Bu sözləri açıqlamasında deputat Naqif Həmzəyev deyib.
Onun sözlərinə görə, diqqətəlayiq faktdır ki, bu, Prezident Əliyevin cəmi bir ay ərzində Qırğızıstana ikinci səfəridir:
“Bu il İyulun 30–31-də Bişkekə dövlət səfəri baş tutmuş, həmin vaxt Çolpon-Atada Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında müqavilə imzalanmışdı. Belə tezlikdə təmasların baş verməsi Bakı-Bişkek xəttinin artıq ənənəvi "dostluq və qardaşlıq" ritorikasından çıxıb konkret institusional əməkdaşlığa keçdiyini göstərir. ŞƏT sammiti bu mənada yalnız çoxtərəfli platforma deyil, ikitərəfli əlaqələrin sınaq meydançasına da çevrilib.
Günün ən çox izlənən hadisəsi, şübhəsiz, Baş nazir Nikol Paşinyanla görüş oldu. Tərəflər 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda imzalanmış Birgə Bəyannaməni və sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanmasını xüsusi vurğuladılar. Bu o deməkdir ki, proses kağız üzərində qalmayıb, liderlər arasında canlı təmasla dəstəklənir. Üçüncü tərəfin (bu halda ŞƏT platformasının) "neytral zəmin" rolu oynaması, Bakı üçün həm daxili, həm beynəlxalq auditoriyaya "danışıqlar davam edir" siqnalını vermək baxımından əhəmiyyətlidir.
Prezident Tokayevlə görüş daha çox simvolik-diplomatik xarakter daşıdı. Prezident Qazaxıstanın yeni parlament seçkiləri münasibətilə təbrik etdi, strateji tərəfdaşlığın davamlılığının bir daha təsdiqlədi. Bununla belə, məhz bu cür "protokol" görüşlər müttəfiqlik münasibətlərinin institusional yaddaşını formalaşdırır.
İran Prezidenti Pezeşkianla görüş isə daha çətin kontekstdə baş tutdu. Regionda gərginliyin fonunda Bakı sülh və danışıqlar yolunu dəstəklədiyini bir daha bəyan etdi. Diplomatik səviyyədə formal mövqe bəyanatı olsa da, Tehranla açıq kanalın saxlanması Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Xüsusən sərhəd təhlükəsizliyi və nəqliyyat dəhlizləri kontekstində bu çox vacib məsələdir. Azərbaycanın İsti Suyunun İran Prezidentinə təqdim edilməsi və içilməsi böyük maraqla qarşılandı. Prezident İlham Əliyevin bu incə və simvolik addımının böyük məna kəsb etdiyini hər kəs anladı.
Köçəri Oyunlarının açılışı ərəfəsində Əliyevin Ərdoğan, Mirziyoyev və Pezeşkianla birgə, protokoldan kənar görüşü xüsusi diqqətə layiqdir. Rəsmi gündəliksiz, "kuluar" formatındakı bu təmaslar çox vaxt rəsmi sazişlərdən daha çox siyasi əhval-ruhiyyəni əks etdirir. Türk dünyasının aparıcı liderlərinin İranla birgə eyni masada olması, regionda fərqli maraq dairələrinin (Türk Şurası, ŞƏT, Mərkəzi Asiya formatları) bir-birini istisna etmədiyini, əksinə üst-üstə düşdüyünü göstərir.
VI Dünya Köçəri Oyunlarının açılışını edərkən Prezident Sadır Japarov şəxsən ŞƏT sammiti ilə eyni vaxta düşməsinin "dərin simvolik məna" daşıdığını vurğulayaraq elan etdi. Bu, təsadüfi deyil. Mədəni-humanitar tədbirlərin siyasi sammitlərlə sinxronlaşdırılması, region liderlərinə "sərt" siyasi danışıqlardan sonra qeyri-rəsmi ünsiyyət üçün əlavə pəncərə açır. Azərbaycan üçün bu cür platformalarda iştirak həm mədəni yaxınlığın, həm də türk-köçəri irsinə bağlılığın nümayişi baxımından əlavə "yumşaq güc" resursudur.
Gün ərzində rəsmi görüşlər cədvəlindən kənarda fərqli təmaslar da reallaşdı. Prezident İlham Əliyev və birinci vitse-prezident Mehriban Əliyeva BMT Baş katibi Antonio Quterreşlə, Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə, Tacikistan Prezidenti Emoməli Rahmonla və Pakistanın Baş naziri Şəhbaz Şərif ilə ayaqüstü söhbət etdilər.
Bu formatın diplomatik dili öz-özlüyündə mesaj daşıyır. Ayaqüstü görüşlər rəsmi sənəd və bəyanat tələb etmir, lakin siyasi baxımdan heç də az əhəmiyyətli deyil, əksinə, çox vaxt "hər şey qaydasındadır" siqnalının ən sadə formasıdır. Putinlə təmas xüsusi diqqət çəkdi. Son dövrlərdə Bakı-Moskva münasibətlərində yaşanmış gərginlikdən sonra iki liderin ictimai məkanda sərbəst və açıq şəkildə görünməsi, münasibətlərin normallaşma trayektoriyasının davam etdiyinin əlavə təsdiqidir. Rəsmi masa arxasında deyil, kuluarda baş tutan bu cür epizodlar bəzən formal danışıqlardan daha inandırıcı siqnal rolunu oynayır.
BMT Baş katibi ilə təmas Azərbaycanın çoxtərəfli diplomatiyada, xüsusən COP29-dan sonra beynəlxalq təşkilatlarla əlaqələrin davamlılığı kontekstində görünürlüyünü qoruyub saxladığını göstərir. Tacikistan və Pakistanla təmaslar isə ŞƏT məkanının Azərbaycan üçün yalnız Mərkəzi Asiya deyil, həm də Cənubi Asiyaya doğru genişlənən əlaqə şəbəkəsi kimi işlədiyini xatırladır.
Bir günün içində rəsmi formatda dörd liderlə (Paşinyan, Tokayev, Pezeşkian və qeyri-rəsmi şəkildə Ərdoğan-Mirziyoyev ilə birgə), üstəlik ayaqüstü formatda daha dörd tərəflə (Quterreş, Putin, Rahmon, Şərif) təmasa çıxmaq, adi bir işgüzar səfərin çərçivəsini xeyli aşan təmaslardır.
Bunun arxasında dörd paralel xətt oxunur.
Ermənistanla prosesin canlı saxlanması, İranla gərginliyin idarə olunması Təhlükəsizlik və sülh diplomatiyasının real nəticələr verdiyini göstərir.
Qazaxıstan və Qırğızıstanla müttəfiqlik səviyyəsinə keçidin uğurla reallaşdırılması Strateji tərəfdaşlıqların institusionallaşdırılmasına işarədir.
Türk dünyası liderləri ilə qeyri-rəsmi kontakt, Köçəri Oyunları kimi mədəni platformalarda görünürlük Regional identifikasiya və yumşaq güc faktorunu önəmini bir daha diqqətə çatdırır.
Putin, Quterreş, Rahmon və Şərif ilə formal olmayan, lakin siyasi baxımdan önəmli ayaqüstü təmasların faydalı olduğunu sübut edir.
Bu dörd xəttin bir gündə, bir şəhərdə kəsişməsi göstərir ki, Azərbaycanın Mərkəzi Asiya istiqamətli diplomatiyası artıq epizodik deyil, ardıcıl və çoxqatlı formata keçib. ŞƏT platforması Bakı üçün getdikcə təkcə iqtisadi əməkdaşlıq meydançası deyil, həm regional təhlükəsizlik arxitekturasında iştirak kanalına, həm də böyük güclərlə minimal riskli, lakin siyasi cəhətdən oxunaqlı təmas kanalına çevrilir. Rəsmi görüşlərin sayı qədər, bəlkə də daha çox, bu ayaqüstü epizodların simvolik yükü Bişkek gününün əsl mənzərəsini tamamlayır”.