“Xocalı faciəsi 25–26 fevral 1992-ci il gecəsi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Azərbaycanın Xocalı şəhərinə qarşı həyata keçirdiyi hərbi hücum nəticəsində baş vermiş kütləvi qırğın kimi tarixə düşmüşdür”.
Bu sözləri açıqlamasında Millət Vəkili Naqif Həmzəyev bildirib.
Onun sözlərinə görə, birinci Qarabağ müharibəsinin ən ağır və qanlı hadisələrindən biri hesab olunan bu faciə zamanı mülki əhali - qadınlar, uşaqlar və qocalar, amansız zorakılığa məruz qalmış, qətlə yetirilmiş, yaralanmış və doğma torpaqlarından zorla didərgin salınmışdır:
”Xocalı hadisələri yalnız Azərbaycan xalqının deyil, bütövlükdə bəşəriyyətin yaddaşında insanlıq faciəsi kimi qiymətləndirilir. Qarabağın dağlıq hissəsində yerləşən Xocalı şəhəri dəniz səviyyəsindən təxminən 1,466 metr yüksəklikdə yerləşir və strateji mövqeyinə görə xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Xankəndi ilə Ağdam arasında fəaliyyət göstərən yeganə hava limanının burada yerləşməsi şəhəri hərbi baxımdan mühüm hədəfə çevirmişdi. 1992-ci ilin əvvəlinə qədər şəhərin əhalisi 7 mindən artıq idi və əhalinin böyük hissəsini azərbaycanlılar təşkil edirdi. Şəhər sovet dövründə formalaşmış sənaye infrastrukturu , şüşə istehsalı, xalçaçılıq və digər kiçik sənaye sahələri ilə inkişaf etmiş yaşayış məntəqələrindən biri idi.
1988-ci ildə SSRİ-nin dağılması prosesi fonunda Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi ilə bağlı müraciət bölgədə etnik və siyasi gərginliyi kəskin şəkildə artırdı. 1991-ci ildə Azərbaycan və Ermənistanın müstəqillik əldə etməsindən sonra münaqişə açıq silahlı qarşıdurmaya çevrildi. 1991–1992-ci illər ərzində erməni silahlı birləşmələri, bəzi mənbələrə görə keçmiş sovet ordusunun 366-cı motoatıcı alayının müəyyən hərbi texniki dəstəyi ilə, Qarabağ bölgəsində bir sıra Azərbaycan yaşayış məntəqələrini nəzarətə götürməyə başladı və Xocalı əsas hədəflərdən birinə çevrildi.
1991-ci ilin oktyabrından etibarən şəhər faktiki mühasirə vəziyyətinə düşdü. Əlaqə yolları bağlandı, elektrik enerjisi kəsildi, ərzaq və tibbi təminat çatışmazlığı yarandı. Ağır qış şəraitində yaşayan əhali ciddi humanitar böhranla üzləşdi. Şəhərin müdafiəsi məhdud silah-sursata malik, təxminən 200 nəfərdən ibarət özünümüdafiə dəstələrinin üzərinə düşürdü.
25 fevral 1992-ci il saat 23:00 radələrində Ermənistan Silahlı Qüvvələri, Dağlıq Qarabağ erməni silahlı dəstələri və 366-cı motoatıcı alayın hərbi texnikasının iştirakı ilə Xocalıya genişmiqyaslı hücum başladı. Hücum zamanı ağır artilleriya, tanklar və zirehli texnika tətbiq edildi, şəhər intensiv atəşə tutuldu. Texniki üstünlüyə malik qüvvələr qarşısında şəhərin müdafiə xətti qısa müddətdə yarıldı və fevralın 26-na keçən gecə şəhərin böyük hissəsi nəzarət altına alındı.
Hücum zamanı şəhər sakinləri Ağdam istiqamətində təhlükəsiz əraziyə çıxmağa çalışdı. Qarlı dağ yolları ilə hərəkət edən minlərlə insan ağır iqlim şəraitində həyatda qalmağa çalışırdı. Açıq saxlanıldığı bildirilən dəhliz istiqamətində irəliləyən mülki əhali Naxçıvanlı kəndi yaxınlığında atəşə tutuldu və nəticədə kütləvi insan tələfatı baş verdi. Soyuq hava, silah yaraları və fiziki tükənmə çoxsaylı insanın həyatına son qoydu.
Faciədən sonra hadisə yerinə gələn jurnalistlərin çəkdiyi foto və video materiallar beynəlxalq ictimaiyyətə yayıldı və geniş rezonans doğurdu. Xarici müxbirlər tərəfindən yayılan görüntülər hadisənin miqyasını və humanitar nəticələrini dünya ictimaiyyətinə çatdırdı.
Rəsmi məlumatlara əsasən, Xocalı faciəsi nəticəsində 613 nəfər həlak olmuş, 487 nəfər əlil qalmış, 1,275 nəfər girov götürülmüş, 150 nəfər isə itkin düşmüş hesab edilmişdir. Həlak olanlar arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlı şəxslərin çoxluq təşkil etməsi hadisənin mülki əhaliyə qarşı yönəldiyini göstərən əsas faktorlardan biri kimi qeyd olunur. Beynəlxalq insan hüquqları təşkilatlarının hesabatlarında da mülki itkilərin baş verdiyi təsdiqlənmişdir.
Şahid ifadələri və jurnalist araşdırmaları zamanı mülki şəxslərə qarşı ağır zorakılıq halları qeydə alınmışdır. Bu faktlar hadisənin yalnız hərbi əməliyyat deyil, geniş miqyaslı humanitar faciə kimi qiymətləndirilməsinə səbəb olmuşdur. Hadisədən sonra yayılan materiallar və aparılan araşdırmalar beynəlxalq diqqətin Qarabağ münaqişəsinə yönəlməsində mühüm rol oynamışdır.
Buna baxmayaraq, həmin dövrdə beynəlxalq ictimaiyyətin reaksiyası bir çox tədqiqatçılar tərəfindən yetərli hesab edilməmişdir. SSRİ-nin dağılması ilə yaranmış geosiyasi qeyri-müəyyənlik, regional böhranlar və Azərbaycanın yeni müstəqil dövlət kimi beynəlxalq platformalarda məhdud təsir imkanları bu reaksiyanın zəif qalmasının səbəbləri kimi göstərilir.
Sonrakı illərdə bir sıra ölkələrin parlamentləri və qanunverici orqanları Xocalı faciəsinə siyasi-hüquqi qiymət vermişdir. Müxtəlif dövlətlərdə qəbul edilən qətnamələr və xatirə qərarları faciənin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması prosesinə töhfə vermişdir. 2008-ci ildə başladılan “Xocalıya ədalət” beynəlxalq kampaniyası hadisə haqqında məlumatlandırmanın genişləndirilməsi və tarixi yaddaşın qorunması istiqamətində mühüm təşəbbüslərdən biri hesab olunur.
Xocalı faciəsi sonrakı dövrlərdə ədəbiyyat, incəsənət və akademik tədqiqatlarda geniş şəkildə əks olunmuş, Azərbaycan mədəni yaddaşının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Bu hadisə müharibələrin humanitar nəticələrini, mülki əhalinin müdafiəsinin vacibliyini və beynəlxalq hüququn tətbiqinin əhəmiyyətini göstərən mühüm tarixi nümunə kimi qiymətləndirilir.
Xocalı faciəsi müasir tarixdə etnik münaqişələrin doğurduğu ağır nəticələri nümayiş etdirən hadisələrdən biri kimi yadda qalmışdır. Beynəlxalq birliyin belə hadisələrə operativ və prinsipial yanaşmasının vacibliyi bu faciədən çıxarılan əsas nəticələrdən hesab olunur. Ədalətin bərpası və qurbanların xatirəsinin yaşadılması həm tarixi yaddaşın qorunması, həm də gələcək nəsillərə humanizm və sülh dəyərlərinin ötürülməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
2020-ci ildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əldə etdiyi nəticələr cəmiyyətdə tarixi ədalətin qismən bərpası kimi qiymətləndirilmişdir. Bununla belə, Xocalı faciəsinin qurbanlarının xatirəsinin yad edilməsi, hadisəyə beynəlxalq səviyyədə hüquqi və mənəvi qiymətin verilməsi məsələsi bu gün də aktual olaraq qalır”.